Chỉnh nha sớm

Can thiệp sớm cắn ngược răng cửa ở trẻ 4 - 6 tuổi bằng khí cụ EF III Petit – 3 ca lâm sàng

Ngọc Anh Đỗ
09 tháng 11, 202634 phút đọc240 lượt xem
Can thiệp sớm cắn ngược răng cửa ở trẻ 4 - 6 tuổi bằng khí cụ EF III Petit – 3 ca lâm sàng


Tác giả: ThS.BS. Đỗ Ngọc Anh · ThS.BS. Lê Hương · BS CKI Lương Đoàn Minh Thư

Tóm tắt: Chỉnh nha sớm cắn ngược răng cửa ở trẻ 4 - 6 tuổi bằng khí cụ chức năng EF III Petit đã cho kết quả tốt ở cả 3 loại Hạng III: do răng, do chức năng và do xương. Hai ca đầu hết cắn ngược sau 2–5 tháng và ổn định khi theo dõi 18–24 tháng. Ca Hạng III xương cải thiện sau 9 tháng nhưng cần theo dõi đến hết tuổi tăng trưởng.

Cắn ngược răng cửa ở trẻ: có nên chỉnh nha sớm?

Có, nếu chẩn đoán đúng loại sai khớp cắn. Cắn ngược răng cửa (anterior crossbite) là lý do phổ biến khiến phụ huynh đưa trẻ đi khám. Bác sĩ thường phân vân giữa can thiệp ngay và chờ đến khi thay răng.

Các tổng quan hệ thống cho thấy điều trị Hạng III sớm cải thiện tương quan răng và xương trong ngắn hạn [1, 2]. Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên còn ghi nhận điều trị sớm làm giảm nhu cầu phẫu thuật chỉnh hàm sau này [3]. Để cắn ngược kéo dài có thể gây mòn răng cửa, tổn thương nha chu và hạn chế tăng trưởng hàm trên [5].

Bài viết trình bày 3 ca trẻ 4 - 6 tuổi, mỗi ca thuộc một loại Hạng III khác nhau. Cả 3 ca dùng cùng một khí cụ EF III Petit, đeo ban đêm, tái khám mỗi tháng.

Phân biệt 3 loại Hạng III trước khi chỉnh nha sớm

Tiên lượng phụ thuộc vào loại Hạng III, nên chẩn đoán phân biệt là bước quan trọng nhất [4, 5].

LoạiDấu hiệu chínhPhim sọ nghiêngTiên lượng
Hạng III do răngMặt cân đối, chỉ răng cửa trên nghiêng trongANB bình thường; U1–NA giảmTốt
Hạng III chức năng (Hạng III giả)Hàm dưới trượt ra trước hoặc lệch; về CR cắn được đầu chạm đầuANB bình thường hoặc hơi nhỏ; răng cửa trên ngả sauTốt
Hạng III xươngMặt nghiêng lõm; không về được đầu chạm đầuANB âm; răng đã bù trừ (răng cửa dưới ngả sau)Dè dặt, dễ tái phát

Thao tác khám không được bỏ qua là đưa hàm dưới về tương quan trung tâm (CR). Nếu trẻ cắn được đầu chạm đầu, nhiều khả năng đó là giả Hạng III [4].

Khí cụ EF III Petit: cấu tạo và cơ chế

EF III Petit là khí cụ chức năng làm sẵn, tháo lắp được, theo triết lý "Giáo dục chức năng" (Functional Education). Khí cụ không dùng lực kéo cơ học chủ động. Nó tác động cùng lúc lên cân bằng cơ, tư thế lưỡi và vị trí răng.

Thành phầnTác dụng
Máng đôi (Twin Splint)Tách cung răng khỏi lực cơ bất lợi, giúp cung răng phát triển cân bằng
Lớp kê vùng răng sau (Overlay)Tăng độ dày mặt nhai sau, giải phóng lồi cầu, điều chỉnh tăng trưởng hàm dưới
Dấu răng (Tooth Indentations)Hướng răng đang mọc vào vị trí thuận lợi
Tấm chắn môi (Lip Bumper)Giảm áp lực cơ quanh miệng
Hướng dẫn vị trí lưỡi (Tongue Guidance)Giữ lưỡi đúng tư thế khi nuốt
Hướng dẫn hình dạng cung răngDuy trì hình dạng cung răng đúng
Khoảng trượt ra trước vùng răng cửa trênCho phép răng cửa trên di chuyển ra trước

Ưu điểm trên lâm sàng: chỉ đeo ban đêm, trẻ nhỏ dễ hợp tác, không cần lấy dấu hay labo, bắt đầu được từ 4 tuổi.

Hình 1: Khí cụ EF III Petite

3 ca lâm sàng chỉnh nha sớm bằng khí cụ EF III Petit

Cả 3 trẻ đều không có bệnh sử toàn thân, răng miệng đáng kể.

Case 1 – Hạng III do răng (bé trai, 5 tuổi)

Lý do đến khám: phụ huynh thấy răng cửa trên "bị ngược".

Khám: mặt cân đối, nhìn nghiêng đẹp, đường giữa trùng nhau. Cắn chìa âm –1 mm, cắn phủ 20%, bậc gần ở răng cối sữa 2 cả hai bên.

Hình 2: Dữ liệu ban đầu case 1

Chẩn đoán: cắn ngược răng cửa do răng trên nền xương Hạng I. Răng cửa trên nghiêng trong rõ (U1–NA 13°, bình thường khoảng 22°).

Kết quả: hết cắn ngược sau 2 tháng. Sau 9 tháng, cắn ngược giải quyết hoàn toàn, bậc gần cải thiện một phần. Theo dõi 2 năm: không tái phát.

Hình 3: Tiến trình case 1

Chỉ sốTrước (T0)Sau (T1)
ANB (°)1,072,21
SN–GoGn (°)32,6432,64
U1–NA (mm)1,172,19
U1–NA (°)13,2415,92
L1–NB (mm)2,801,80
L1–NB (°)22,5714,44
Góc liên răng cửa (°)143,12147,43

Case 2 – Giả Hạng III do trượt hàm (bé gái, 6 tuổi)

Lý do đến khám: phụ huynh thấy mặt bé lệch.

Khám: cằm lệch trái 3 mm. Cắn ngược răng 53, 52, 51, 61 (cắn chìa –1 mm), cắn phủ 30%. Đường giữa răng dưới lệch trái 3 mm. Khi đưa hàm về CR, trẻ cắn được đầu chạm đầu, hàm trượt khoảng 1,5 mm.

Chẩn đoán: giả Hạng III do hàm dưới trượt (functional shift). Xương Hạng I (ANB 0,8°), kiểu mặt tăng trưởng ngang. Răng cửa trên và dưới đều ngả sau, góc liên răng cửa 161°.

Hình 4: Dữ liệu ban đầu case 2

Kết quả: sau 5 tháng hết cắn ngược, đường giữa răng dưới về đúng vị trí. Sau 10–18 tháng, răng cửa vĩnh viễn trên và dưới mọc tự nhiên, thẳng hàng.

Hình 5: Tiến trình case 2

Chỉ sốTrước (T0)Sau (T1)
ANB (°)0,802,46
SN–GoGn (°)25,6126,36
U1–NA (mm)2,433,02
U1–NA (°)4,0323,82
L1–NB (mm)0,902,16
L1–NB (°)14,3421,81
Góc liên răng cửa (°)160,83132,96

Case 3 – Hạng III xương (bé gái, 4 tuổi)

Lý do đến khám: phụ huynh "không thấy răng cửa trên".

Khám: mặt cân đối nhưng nhìn nghiêng lõm. Cắn chìa –1,5 mm, cắn phủ sâu 100%, bậc gần rõ ở răng cối sữa 2.

Chẩn đoán: Hạng III xương thật (ANB –2,37°). Răng đã bù trừ: răng cửa trên bình thường hoặc hơi ngả trước, răng cửa dưới ngả sau.

Hình 6: Dữ liệu ban đầu case 3

Kết quả: sau 2 tháng tạm thời hở khớp, chỉ còn răng 61 chạm. Sau 5 tháng, hàm dưới lùi về, cắn đầu chạm đầu, hết hở khớp. Sau 9 tháng, khớp cắn khá ổn định với cắn chìa dương nhẹ.

Hình 7: Tiến trình case 3

Chỉ sốTrước (T0)Sau (T1)
ANB (°)–2,37–0,58
SN–GoGn (°)33,2836,05
U1–NA (mm)1,651,99
U1–NA (°)23,3521,51
L1–NB (mm)2,170,40
L1–NB (°)14,756,92
Góc liên răng cửa (°)144,27152,16

Bàn luận và bài học lâm sàng

Cùng một khí cụ, nhưng tốc độ đáp ứng và cơ chế thay đổi khác nhau theo loại Hạng III.

Ca 1 và ca 2 đáp ứng nhanh (2–5 tháng). Nguyên nhân nằm ở răng hoặc chức năng, không phải xương. Ở ca 2, góc U1–NA tăng từ 4° lên 24° và góc liên răng cửa giảm từ 161° xuống 133°, về gần mức bình thường. Khi loại bỏ cản trở khớp cắn, hàm dưới tự về đúng vị trí và hết lệch mặt. Kết quả này phù hợp với y văn về Hạng III giả [4, 6].

Ca 3 cần nhìn thận trọng hơn. ANB cải thiện từ –2,4° lên –0,6°. Tuy nhiên, răng cửa dưới ngả sau thêm (L1–NB từ 15° xuống 7°) và góc mặt phẳng hàm dưới tăng khoảng 3°. Như vậy, một phần kết quả đến từ bù trừ răng – xương ổ răng và xoay hàm dưới xuống dưới – ra sau. Can thiệp sớm tạo môi trường thuận lợi cho tăng trưởng, nhưng không thay thế việc theo dõi đến hết tuổi tăng trưởng [2, 5].

Bài học cho bác sĩ:

  1. Luôn kiểm tra tương quan trung tâm (CR) ở mọi trẻ cắn ngược.
  2. Đánh giá đủ 3 yếu tố: răng, chức năng, xương – trên lâm sàng và phim sọ nghiêng.
  3. Hạng III do răng và chức năng thường đáp ứng trong 2–5 tháng với khí cụ chức năng.
  4. Hạng III xương: giải thích rõ với phụ huynh rằng kết quả sớm chỉ là bước đầu. Khi cần, kết hợp chỉnh hình như mặt nạ kéo hàm trên [3, 5].
  5. Tái khám mỗi tháng khi điều trị và mỗi 3 tháng sau khi kết thúc để phát hiện tái phát sớm.

Workshop "Khí cụ chỉnh nha sớm" – thực hành với khí cụ EF

Workshop dành cho bác sĩ muốn đưa chỉnh nha sớm vào phòng khám một cách bài bản, do ThS. Ngọc Anh hướng dẫn có phần riêng cho khí cụ EF, gồm:

  1. Chẩn đoán phân biệt Hạng III do răng, chức năng và xương ở trẻ 4–8 tuổi
  2. Chọn khí cụ EF phù hợp từng loại sai khớp cắn: Hạng II, Hạng III, thói quen xấu, thở miệng
  3. Thực hành thử và chỉnh khí cụ, hướng dẫn phụ huynh, lên lịch tái khám
  4. Phân tích ca lâm sàng thực tế và theo dõi dài hạn

Và còn 10+ khí cụ khác tại Workshop Khí cụ CNS.

Bác sĩ liên hệ Team CNS - 0387260488 để đăng kí!

Tài liệu tham khảo

  1. Woon SC, Thiruvenkatachari B. Early orthodontic treatment for Class III malocclusion: a systematic review and meta-analysis. Am J Orthod Dentofacial Orthop. 2017;151(1):28–52.
  2. Ngan P, Moon W. Evolution of Class III treatment in orthodontics. Am J Orthod Dentofacial Orthop. 2015;148(1):22–36.
  3. Mandall N, Cousley R, DiBiase A, et al. Early class III protraction facemask treatment reduces the need for orthognathic surgery: a multi-centre, two-arm parallel randomized, controlled trial. J Orthod. 2016;43(3):164–175.
  4. Rabie ABM, Gu Y. Diagnostic criteria for pseudo-Class III malocclusion. Am J Orthod Dentofacial Orthop. 2000;117(1):1–9.
  5. Proffit WR, Fields HW, Larson BE, Sarver DM. Contemporary Orthodontics. 6th ed. Philadelphia: Elsevier; 2019.
  6. Wiedel AP, Bondemark L. Fixed versus removable orthodontic appliances to correct anterior crossbite in the mixed dentition – a randomized controlled trial. Eur J Orthod. 2015;37(2):123–127.


Thảo luận

Đăng nhập để tham gia bình luận bài viết này.

  • Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!